2021 yılında son derece nadir görülen bir nörodejeneratif hastalık nedeniyle hayatını kaybeden 10 yaşındaki Amerikalı Mila Makovec, tıp tarihine tek bir hasta için özel olarak geliştirilen ilacı alan ilk kişi olarak geçti. Ancak annesi Julia Vitarello için bu hikaye Mila’nın ölümüyle sona ermedi; Vitarello, benzer şekilde ultra nadir genetik hastalıklarla mücadele eden çocukların daha hızlı ve kolay şekilde kişiye özel tedavilere ulaşabilmesi için küresel ölçekte bir dönüşüm başlatmayı hedefledi.

50 BİN KİŞİDE 1 BİLE DEĞİL

Ultra nadir hastalıklar, 50 bin kişide birden daha az görülen, hatta bazen tek bir bireyle sınırlı genetik bozukluklar olarak tanımlanıyor. Bu tür hastalıklar, geleneksel ilaç geliştirme süreçleriyle tedavi edilemediğinden, benzersiz çözümler gerektiriyor. Vitarello bu amaçla Mila’s Miracle Foundation adlı vakfı kurdu ve Boston Children’s Hospital’daki doktorlarla birlikte, "antisens oligonükleotid" (ASO) adı verilen özel bir molekül geliştirerek kızının tedavisini mümkün kıldı.

The Economist'ten edinilen bilgilere göre Mila’nın vefatının ardından Vitarello, önce ABD’de, ardından sürecin yavaş işlemesi nedeniyle İngiltere’de düzenleyici kurumlara, bireyselleştirilmiş ilaçların daha hızlı onaylanabilmesi için baskı yaptı. Ayrıca Boston merkezli EveryONE Medicines adlı biyoteknoloji şirketini kurarak bu tedavilerin daha geniş ölçekte uygulanabilir hale gelmesini amaçladı.

KRİTİK DÖNÜM NOKTASI

13 Ocak, bu çabalar açısından bir dönüm noktası oldu. İngiltere’de yapılan düzenleme değişikliği sayesinde, "hasta A" olarak anılan ve ölümcül seyreden Niemann-Pick tip C (NPC) hastalığına sahip bir kız çocuğu, Londra’daki Great Ormond Street Hospital’da ASO tedavisi aldı. Bu uygulama, tekil bir vaka olmanın ötesine geçerek, kişiye özel ilaçların rutin hale gelmesini amaçlayan bir klinik çalışmanın parçası oldu.

İngiltere İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu (MHRA), hasta A’nın yanı sıra ölümcül veya hayati risk taşıyan nörodejeneratif hastalıklara sahip 10 çocuğun daha, yeni bir "ana protokol" kapsamında özel ilaçlarla tedavi edilmesine onay verdi. Bu protokol, tek tek ilaçları değil, ilaç üretim sürecini değerlendirmeyi amaçlıyor. MHRA Başkanı Lawrence Tallon, bu yaklaşımı "genetik hastalıkların tedavisi açısından son derece heyecan verici bir geleceğin başlangıcı" olarak nitelendirdi.

HASTALIK ÖLÜMCÜL SEYREDİYOR

NPC hastalığı, beyin hücrelerinde fazla yağ ve kimyasal maddelerin birikmesine yol açan genetik bir mutasyondan kaynaklanıyor. Bu birikim, hücre ölümüne ve beynin küçülmesine neden oluyor. Hasta A’da epilepsi, ani kas tonusu kaybı ve ciddi bilişsel sorunlar görülüyor. Tedavi edilmediği takdirde hastalık ölümcül seyrediyor.

ASO’lar, hücre çekirdeğinden protein üretim merkezlerine giden RNA mesajcılarını hedef alarak hatalı genetik talimatları bastırıyor veya düzeltiyor. Hasta A’ya uygulanan ve EveryONE Medicines tarafından geliştirilen “avasen” adlı ASO, hatalı RNA’yı maskeleyerek sağlıklı protein üretimini mümkün kılıyor. Tedavinin etkilerinin klinik olarak görülmesi zaman alacak olsa da, uzmanlar bunun hayati bir umut sunduğunu belirtiyor.

İLAÇ GELİŞTİRMEDE YENİ MODEL

MHRA’nın ana protokolü; veri toplama, güvenlik değerlendirmeleri ve ilacın vücutta nasıl dağıldığının ölçülmesini kapsıyor. Sadece ölümcül veya hayati risk taşıyan nörodejeneratif hastalıkları içeriyor ve kimyasal yapısı iyi bilinen belirli bir ASO türünü “platform molekül” olarak tanımlıyor. Bu sayede, küçük değişikliklerle farklı hastalıklara uyarlanabiliyor.

Amaç, bu standart süreçle "süreç onayıü" verilmesini sağlamak. Geleneksel klinik deneylerin mümkün olmadığı tekil hasta tedavilerinde bu yöntem daha riskli görülse de, tedavi edilmediğinde ölüm kaçınılmaz olduğu için riskin kabul edilebilir olduğu belirtiliyor. Başarılı olması halinde bu yaklaşım, tıp tarihinde önemli bir dönüm noktası olacak.

İngiltere’de bu modele duyulan ilginin artmasında, Genomics England’ın nadir genetik hastalıkları erken teşhis etmesi de etkili oldu. 2023’te MHRA, Genomics England ve Mila’s Miracle Foundation, Oxford Üniversitesi’nden uzmanlarla birlikte "Rare Therapies Launch Pad" adlı oluşumu kurarak kişiye özel ilaçların nasıl düzenleneceği üzerinde çalışmaya başladı. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) da benzer bir düzenleyici yol üzerinde çalıştığını duyurdu.

Uzmanlar, bu modelin yaygınlaşması halinde kişiye özel ASO geliştirme süresinin 2–3 yıldan 9 ayın altına, maliyetinin ise 2–3 milyon dolardan 1 milyon doların altına düşebileceğini belirtiyor. Bu durum, ultra nadir hastalıkların tedavisini hem erişilebilir hem de sürdürülebilir hale getirebilir.

Şimdilik İngiltere’de tedavi görecek ilk 11 çocuk için ASO’lar hayatta kalmanın tek yolu olarak görülüyor. Ancak uzun vadede bu yaklaşımın, nadir genetik hastalıklarla doğan çocuklara daha sağlıklı ve normal bir yaşam şansı sunabileceği değerlendiriliyor.

Son dakika... Cumhurbaşkanı Erdoğan: Sanatta köklü bir birikime sahibiz